Tweede Kerstdag, officieel de tweede kerstdag op 26 december, is in Nederland een wettelijke feestdag die de kersttijd van twee dagen laat duren. Historisch gesehen vindt de dag zijn oorsprong in de vroegchristelijke traditie om de dag na Kerstmis te wijden aan Sint-Stefanus, de eerste martelaar van de christelijke kerk. Stephanus werd gestenigd omdat hij zijn geloof openlijk bekte, en zijn feestdag viel traditioneel op 26 december. In de vroege kerk werd deze dag gebruikt om de armen te helpen, een traditie die in Engeland voortleefde als Boxing Day, waarbij diensten en armen in dozen geschenken kregen.
In Nederland heeft de dag echter een eigen, sterk landelijke kleur gekregen. Lang voor het christendom vierden Germaanse stammen het Midwinterfeest, een twaalfdaags feest rond de kortste dag om de terugkeer van het licht te vieren. Met de christianisering ging deze periode over in de twaalf kerstdagen, van 25 december tot 6 januari. Tweede Kerstdag werd hierin de dag van de heilige Stefanus, maar ook een dag met een sterke band met het platteland. Boeren voerden hun paarden in processie door het dorp, vaak met bekroonde manen en klokken, om de heilige Stefanus, de beschermheilige van paarden, om bescherming voor het vee in het komende jaar te smeken. Deze paardenprocessies, bekend als 'Stefanusriten' of 'paardenprocessies', zijn in veel dorpjes nog steeds een vaste traditie, vaak vergezeld van een zegen van de paarden door de pastor of dominee.
In de moderne Nederlandse samenleving heeft de dag een meer seculiere, ontspannen karakter gekregen. Voor velen is het de dag na de heftige kerstvieringen: een dag van rust, lang ontbijten, wandelen in bos of duin, en het opeten van resten. Gezinnen en vrienden bezoeken elkaar vaak op deze tweede dag, de kerstbomen blijven staan en de sfeer is minder formeel dan op Eerste Kerstdag. In veel steden en dorpen worden 'Tweede Kerstmarkten' of 'Wintermarkten' georganiseerd, en sportclubs organiseren traditionele 'Tweede Kerstwedstrijden', vooral in het voetbal en korfbal. Ook het bezoeken van kerstcircussen of theatershows is een vaste traditie voor veel gezinnen.
Een bijzondere culturele Laat je niet misleiden door de rustige sfeer; de dag heeft ook een commercieel gezicht gekregen. De 'Tweede Kerstuitverkoop' is inmiddels een vast fenomeen in de detailhandel, waar consumenten massaal de winkels bestormen voor kortingen op kerstukversies, kleding en elektronica. Tegelijkertijd blijft de oorspronkelijke caritatieve gedachte levend: veel kerkgemeentes en liefdadigheidsinstellingen organiseren acties om geld in te zamelen voor armen en alleenstaanden, een nod aan de oorspronkelijke functie van de dag van de heilige Stefanus. Kortom, Tweede Kerstdag is in Nederland een laagdrempelige, veelzijdige feestdag die ruimte biedt voor zowel traditie en spiritualiteit als voor ontspanning en commercie, een dag waarop het land collectief uitademt na de piek van het kerstfeest.
